Simon van der Aa

Uit onderzoek van de Nederlandse orde van advocaten blijkt dat ongeveer de helft van de advocaten te maken heeft gehad met bedreiging, intimidatie en/of enige vorm van agressie.^[1] Een ingrijpend voorbeeld is de moord op advocaat Derk Wiersum, raadsman van Nabil B, de kroongetuige in de Marengo-zaak. Hij werd op 18 september 2019 bij zijn woning doodgeschoten.^[2] Dergelijke incidenten raken de positie van de advocaat binnen de rechtsstaat, omdat bedreiging en intimidatie de onafhankelijke beroepsuitoefening belemmeren. Daarnaast tast het belangrijke pijlers aan van de Nederlandse rechtsstaat, waaronder de onafhankelijke advocatuur.

De druk op advocaten kan uit verschillende hoeken komen. Zo kunnen zij worden geconfronteerd met agressie of intimidatie door hun eigen cliënten, maar ook door anderen die zich tegen een cliënt of diens verdediging keren. Daarnaast kan de onafhankelijke positie van advocaten onder druk komen te staan door overheidsoptreden. Zo bestaat discussie over de ruimte die het Openbaar Ministerie heeft om telefoongesprekken van advocaten af te luisteren.^[3] Hoewel intimidatie van strafrechtadvocaten verschillende vormen kan aannemen en uit verschillende hoeken kan komen, legt dit artikel de nadruk op intimidatie vanuit de eigen cliënten en hoe advocaten op dit moment tegen dergelijke vormen van druk worden beschermd.

Bescherming binnen het strafrecht

Verschillende vormen van ongewenst gedrag tegenover advocaten kunnen op grond van het huidige strafrecht al strafbaar zijn. Daarbij kan bijvoorbeeld worden gedacht aan bedreiging, dwang en belaging.^[4] Dat betekent echter niet dat iedere vorm van intimidatie zonder meer onder een bestaande strafbaarstelling valt.

Volgens advocaat Jan Vlug, portefeuillehouder strafrecht van de Orde in Oost-Nederland, is de huidige strafrechtelijke bescherming van advocaten op dit punt niet toereikend.^[5] Als voorbeeld noemt hij de situatie waarin een cliënt tegen zijn advocaat zegt: ‘Als het niet goedschiks kan, dan maar kwaadschiks.’ Een dergelijke uitlating kan intimiderend overkomen, maar voldoet niet noodzakelijkerwijs aan de vereisten van een bestaande strafbaarstelling zoals bedoeld in het Wetboek van Strafrecht. Volgens Vlug zou intimidatie daarom afzonderlijk strafbaar moeten worden gesteld.^[6]

Bescherming buiten het strafrecht

De bescherming van advocaten is ook op internationaal niveau vastgelegd. Zo zijn de Basic Principles on the Role of Lawyers (Basisprincipes betreffende de rol van advocaten) in 1990 aangenomen door het VN-Congres.^[7] In deze basisprincipes is onder andere opgenomen dat advocaten hun taken vrij moeten kunnen uitvoeren, zonder bedreigingen, intimidatie of inmenging van anderen.^[8] De Basic Principles erkennen daarmee al lange tijd dat een advocaat zijn beroep vrij en onafhankelijk moet kunnen uitoefenen. Deze beginselen zijn juridisch niet bindend. Zij formuleren wel uitgangspunten voor de bescherming van advocaten, maar leggen staten geen juridisch afdwingbare verdragsverplichtingen op.^[9] Daarnaast heeft de Nederlandse orde van advocaten een Taskforce Bescherming tegen Ondermijning opgericht. Deze taskforce richt zich op preventieve maatregelen om ondermijning tegen te gaan.^[10]

Er bestaat dus al een combinatie van nederlandse beschermingsmaatregelen, strafrechtelijke bepalingen en internationale uitgangspunten. Toch blijft de vraag of deze bescherming voldoende is, zeker wanneer een advocaat wel wordt geïntimideerd, maar het gedrag niet onder een bestaande strafbaarstelling valt. De zaak rond Inez Weski illustreert dat intimidatie en het onder druk zetten van een advocaat niet altijd zonder meer onder een bestaande strafbaarstelling vallen.^[11]

Nieuwe kansen

Om de onafhankelijke advocatuur als pijler van de rechtsstaat te beschermen heeft Nederland op 13 mei 2025 het Verdrag van de Raad van Europa ter bescherming van het advocatenberoep ondertekend.^[12] Het verdrag is in Nederland nog niet geratificeerd. De goedkeuringsprocedure is namelijk nog niet afgerond.^[13] Staatssecretaris voor Rechtsbescherming Teun Struycken benadrukte het belang van het nieuwe Europese verdrag ter bescherming van advocaten: “Advocaten krijgen helaas in toenemende mate te maken met intimidatie, bedreigingen, aanvallen of inmenging in de uitoefening van hun professionele taken”. Dit verdrag vormt een belangrijke stap in de bescherming van hun onafhankelijkheid.^[14]

Het verdrag geeft een aanvullende bescherming ten opzichte van de bestaande nederlandse maatregelen en niet-bindende internationale regels. Het verplicht de aangesloten staten maatregelen te treffen ter bescherming van advocaten tegen bedreigingen, intimidatie en ongeoorloofde inmenging in de uitoefening van hun beroep.^[15] Het is dus de taak van de staat om ervoor te zorgen dat advocaten hun werk onafhankelijk en daarmee ook zonder intimidatie kunnen uitvoeren. Een deskundigengroep en een commissie van de verdragspartijen houden toezicht op de naleving van het verdrag.^[16] De vraag is hoe Nederland het verdrag zal ratificeren en welke aanpassingen daarvoor in de Nederlandse wetgeving nodig zijn. Daarbij kan bijvoorbeeld worden gedacht aan de vraag of intimidatie afzonderlijk strafbaar moet worden gesteld. De ondertekening van het verdrag vormt daarom niet het sluitstuk van de bescherming van advocaten. De toekomst moet uitwijzen wat het verdrag concreet toevoegt aan de bescherming die in Nederland al bestaat.

Voetnoten:
^[1] Schouten 2022.

^[2] Berger 2019.

^[3] Advocatie 2022.

^[4] Art. 285, jo art. 284, jo art. 285b Sr

^[5] Schouten 2022.

^[6] Schouten 2022.

^[7] Basic ‘Principles on the Role of Lawyers,1990.

^[8] Idem, onder artikel 16a.

^[9] Smitt 2026.

^[10] ‘Taskforce Bescherming tegen ondermijning’, Advocatenorde.nl.

^[11] NOS, ''Weski door familie van Taghi onder druk gezet om berichten door te sturen'', 2023.

^[12] Verdrag van de Raad van Europa tot bescherming van het advocatenberoep, Luxemburg, 13-05-2025.

^[13] RvE 226 bescherming advocatenberoep’, Wetgevingskalender, overheid.nl.

^[14] Advocatie 2025.

^[15] NOvA 2025.

^[16] Advocatenblad 2025.