Simon van der Aa

Het recht om te demonstreren is een belangrijk onderdeel van de democratische rechtsstaat. Het biedt burgers de mogelijkheid om hun mening te uiten, maatschappelijke misstanden aan de kaak te stellen en aandacht te vragen voor onderwerpen die zij belangrijk vinden. Tegelijkertijd kunnen demonstraties leiden tot spanningen wanneer de openbare orde wordt verstoord of wanneer deelnemers strafbare feiten plegen. Op dat moment komen het demonstratierecht en het strafrecht met elkaar in aanraking. Dit roept de vraag op hoe de overheid moet omgaan met het plegen van strafbare feiten tijdens demonstraties en welke gevolgen strafrechtelijk optreden kan hebben voor de mensen die hun stem willen laten horen.^[1]

De gebeurtenissen op het Malieveld in Den Haag vormen een concrete aanleiding om deze verhouding nader te beschouwen. Tijdens een demonstratie van de organisatie (Wij Zijn Het Volk ) ontstonden ongeregeldheden. Volgens de berichtgeving werd onder meer vuurwerk naar de politie gegooid en werden deelnemers aangehouden op verdenking van verschillende strafbare feiten.^[2] In totaal werden 24 personen aangehouden. Zij werden later vrijgelaten, maar zouden zich op een later moment moeten verantwoorden. Daarnaast meldden drie journalisten dat zij tijdens de demonstratie waren bedreigd of fysiek waren belaagd.

Deze gebeurtenissen maken duidelijk dat bij demonstraties verschillende belangen samenkomen. De vraag is echter niet alleen wanneer het strafrecht mag worden ingezet, maar ook welke gevolgen dit optreden heeft voor demonstranten en voor de uitoefening van het demonstratierecht.

Het juridische kader van het demonstratierecht

Het demonstratierecht is in Nederland verankerd in artikel 9 van de Grondwet. ^[3] Dit artikel beschermt het recht tot vergadering en betoging, met inachtneming van ieders verantwoordelijkheid volgens de wet. Daarnaast wordt het recht op vreedzame vergadering beschermd door artikel 11 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM).

Deze bescherming betekent niet dat demonstraties onder alle omstandigheden onbeperkt kunnen plaatsvinden. Artikel 9, tweede lid, van de Grondwet bepaalt dat de wet regels kan stellen ter bescherming van de gezondheid, in het belang van het verkeer en ter bestrijding of voorkoming van wanordelijkheden. Beperkingen moeten bovendien verenigbaar zijn met de toepasselijke internationale mensenrechtenverplichtingen. Op grond van artikel 11, tweede lid, EVRM moet een beperking onder meer een legitiem doel dienen en noodzakelijk zijn in een democratische samenleving.

Hierbij is van belang dat een demonstratie niet uitsluitend vanwege mogelijke overlast of een afwijkende boodschap haar bescherming verliest. Demonstraties kunnen de openbare leven [1] verstoren en aandacht trekken; dat hoort tot op zekere hoogte bij het karakter van protest.

De rol van het strafrecht bij demonstraties

Het strafrecht speelt een belangrijke rol wanneer tijdens een demonstratie vermoedelijk strafbare feiten worden gepleegd. Het biedt de overheid mogelijkheden om onderzoek te doen, verdachten aan te houden en, wanneer daarvoor voldoende gronden bestaan, strafvervolging in te stellen. Daarmee kan worden opgetreden tegen gedragingen die de veiligheid van anderen aantasten of de rechtsorde schenden.

Bij de gebeurtenissen op het Malieveld werden personen aangehouden op verdenking van onder meer verboden wapenbezit en het niet opvolgen van een noodbevel. Deze verdenkingen laten zien hoe de uitoefening van het demonstratierecht in de praktijk kan samenlopen met strafrechtelijke handhaving.

Daarbij is van belang dat strafrechtelijke verantwoordelijkheid in beginsel individueel moet worden beoordeeld. Wanneer bepaalde deelnemers geweld gebruiken of andere strafbare feiten plegen, betekent dit niet automatisch dat alle aanwezigen daarvoor verantwoordelijk zijn. Evenmin verliest een demonstratie uitsluitend door het gedrag van enkele deelnemers haar grondwettelijke bescherming. Ernstig of grootschalig geweld kan echter aanleiding geven tot maatregelen om de veiligheid te waarborgen en verdere ongeregeldheden te voorkomen.^[4]

Het beëindigen van een demonstratie en het strafrechtelijk vervolgen van individuele deelnemers zijn daarbij verschillende vormen van overheidsoptreden. Voor beide geldt dat de toepasselijke wettelijke voorwaarden moeten worden nageleefd. De rechtvaardiging voor het beëindigen van een bijeenkomst moet worden beoordeeld aan de hand van de concrete omstandigheden; een strafrechtelijke verdenking tegen een individuele deelnemer is niet zonder meer voldoende om iedere beperking van de demonstratie als geheel te rechtvaardigen. ^[5]

De gevolgen van strafrechtelijk optreden voor demonstranten

Naast de juridische rechtvaardiging van strafrechtelijk optreden verdienen de gevolgen voor demonstranten aandacht. Een aanhouding, verhoor of strafrechtelijke vervolging kan ingrijpend zijn. Betrokkenen kunnen te maken krijgen met onzekerheid over de afloop van hun zaak, tijdverlies, kosten voor juridische bijstand en mogelijke gevolgen voor hun werk, studie of persoonlijke leven. Een eventuele veroordeling kan daardoor gevolgen hebben die verder reiken dan de straf zelf.

Niet iedere aanhouding leidt tot een veroordeling en de gevolgen verschillen per persoon en zaak. Toch kan ook de dreiging van strafrechtelijke maatregelen invloed hebben op de bereidheid van mensen om aan een demonstratie deel te nemen. Sommige mensen kunnen besluiten niet te demonstreren omdat zij bang zijn voor aanhouding, vervolging of andere juridische consequenties.

Het hierboven beschreven mogelijke afschrikkende effect wordt ook wel een ‘’chilling effect’’ genoemd. Daarmee wordt bedoeld dat mensen afzien van het uitoefenen van een grondrecht uit vrees voor negatieve gevolgen. Het gaat hierbij niet uitsluitend om de mensen die daadwerkelijk met het strafrecht in aanraking komen. Ook andere burgers kunnen hun gedrag aanpassen wanneer zij de indruk krijgen dat demonstreren grote persoonlijke risico’s met zich meebrengt.

Het is echter belangrijk om dit effect zorgvuldig te beoordelen. De gebeurtenissen op het Malieveld tonen op zichzelf niet aan dat mensen daardoor in de toekomst minder snel zullen demonstreren. Daarvoor is aanvullend onderzoek nodig naar de ervaringen en overwegingen van demonstranten. Wel maken dergelijke gebeurtenissen duidelijk waarom de mogelijke gevolgen van strafrechtelijke handhaving een relevant onderdeel vormen van het debat over het demonstratierecht.^[6]

De bescherming van de rechten van anderen

Bij de beoordeling van demonstraties mogen de rechten van andere betrokkenen niet buiten beschouwing blijven. De meldingen van bedreigingen en fysiek geweld tegen journalisten tijdens de demonstratie op het Malieveld onderstrepen dit. Journalisten vervullen een belangrijke functie in een democratische samenleving doordat zij verslag doen van maatschappelijke gebeurtenissen en het publiek informeren.^[7]

Wanneer journalisten tijdens een demonstratie worden bedreigd of aangevallen, kan dit niet alleen gevolgen hebben voor hun persoonlijke veiligheid, maar ook voor de mogelijkheid om hun werk uit te voeren. Indien sprake is van strafbare feiten, kan strafrechtelijk optreden daarom bijdragen aan de bescherming van de rechten en veiligheid van journalisten.

Tegelijkertijd verdient ook het handelen van de overheid aandacht. In de berichtgeving wordt vermeld dat een Spaanse fotograaf na een duw van de mobiele eenheid in het water terechtkwam.^[8] Zonder nader onderzoek naar de omstandigheden kan hieruit niet worden geconcludeerd dat dit politieoptreden onrechtmatig was. Het voorval illustreert echter wel dat ook de wijze waarop overheidsbevoegdheden worden uitgeoefend kritisch moet kunnen worden beoordeeld.

De bescherming van de openbare orde en de veiligheid van aanwezigen vraagt dus om een zorgvuldige afweging. Daarbij gaat het niet alleen om de vraag of de overheid bevoegd is in te grijpen, maar ook om de manier waarop dat gebeurt en of het optreden noodzakelijk en evenredig is.

Daarbij is ook de proportionaliteit van belang: staat de zwaarte van het optreden in verhouding tot de aard en ernst van de situatie? Een dergelijke beoordeling vereist aandacht voor de concrete gedragingen, de beschikbare informatie, de wettelijke bevoegdheden en de mogelijke gevolgen voor de betrokken grondrechten.^[9]

Het is daarom van belang om niet alleen te kijken naar de directe uitkomst van een demonstratie, maar ook naar de bredere betekenis van het overheidsoptreden. De noodzaak van strafrechtelijke handhaving laat onverlet dat deze met de vereiste zorgvuldigheid dient plaats te vinden. Wanneer beperkingen van het demonstratierecht worden overwogen, moet bovendien worden onderzocht of minder ingrijpende maatregelen mogelijk zijn en voldoende bescherming bieden.

Tegelijkertijd mag de inzet van het strafrecht niet los worden gezien van de mogelijke gevolgen voor de uitoefening van grondrechten. Aanhoudingen, vervolging en de dreiging van sancties kunnen persoonlijke gevolgen hebben en mogelijk ook andere mensen ontmoedigen om te demonstreren. Of dit effect zich daadwerkelijk voordoet, moet met onderzoek worden onderbouwd.

De centrale uitdaging ligt daarom in het vinden van een zorgvuldige balans tussen effectieve strafrechtelijke handhaving en de bescherming van vreedzaam protest. Een democratische rechtsstaat moet kunnen optreden tegen strafbare feiten, maar moet tegelijkertijd ruimte blijven bieden aan burgers die hun mening willen uiten. Juist de manier waarop die balans in concrete situaties wordt bewaakt, bepaalt mede hoe het demonstratierecht in de praktijk wordt beschermd.

Voetnoten:

^[1] Verdachten van geweld op Malieveld vrij, drie journalisten bedreigd, 2025.

^[2] ‘ Verdachten van geweld op Malieveld vrij, drie journalisten bedreigd’, Nos.nl, 20 september 2026.

^[3] Roorda e.a. 2025, par. 3.3, p. 70.

^[4] Rozemond 2023, p. 3.

^[5] HR 19 december 2023, ECLI:NL:HR:2023:1743, r.o. 3.3.4.

^[6] Brief van de Minister van Justitie en Veiligheid van 10 januari 2025, open.overheid.nl.

^[7] ‘ Verdachten van geweld op Malieveld vrij, drie journalisten bedreigd’, Nos.nl, 20 september 2026.

^[8] ‘ Politie: fotograaf in water gevolg van 'creëren werkruimte', Rtl Boulevard, 21 september 2026.

^[9] Roorda e.a. 2025, par. 3.3, p. 70.