Simon van der Aa

Femicide is een vorm van gendergerelateerd dodelijk geweld tegen vrouwen. De zaak van Lisa heeft het onderwerp in Nederland nadrukkelijk onder de aandacht gebracht. Na een avond uit in Amsterdam fietste zij naar huis, maar kwam daar nooit aan. Zij werd door een voor haar onbekende man om het leven gebracht. Hoewel deze zaak laat zien dat femicide ook kan plaatsvinden zonder voorafgaande relatie tussen slachtoffer en dader, kent een groot deel van de femicides een andere voorgeschiedenis. Wanneer er een relatie is tussen slachtoffer en dader, kan aan de doding een langer patroon van psychisch geweld, controle, stalking of ander huiselijk geweld voorafgaan.[1]

Bij partnergeweld kunnen gedragingen in de loop van de tijd escaleren. Een partner kan steeds controlerender en jaloerser worden, het slachtoffer isoleren en haar bewegingsvrijheid beperken. In dergelijke situaties kan sprake zijn van dwingende controle. Het Openbaar Ministerie beschouwt dwingende controle als een belangrijk signaal voor een mogelijk risico op ernstig of dodelijk partnergeweld.[2]

Dwingende controle is een patroon van gedragingen waarmee iemand stelselmatig macht over een ander probeert uit te oefenen. Het kan bijvoorbeeld gaan om het beperken van de bewegingsvrijheid, het controleren van sociale contacten, digitale monitoring, vernedering, manipulatie of bedreiging. Het gaat daarmee niet om één afzonderlijk incident. Een gedraging die op zichzelf relatief gering lijkt, kan onderdeel zijn van een veel ernstiger patroon wanneer deze wordt bezien in samenhang met eerdere gedragingen.[3] Het patroonmatige karakter maakt dwingende controle lastig te bestrijden met het huidige strafrecht. Verschillende gedragingen die onderdeel kunnen zijn van dwingende controle zijn al afzonderlijk strafbaar, bijvoorbeeld bedreiging, dwang, belaging of mishandeling. Deze strafbepalingen zijn gericht op afzonderlijke gedragingen, maar het bredere patroon van macht en controle valt hier niet onder. Het WODC-onderzoek naar psychisch geweld signaleert dan ook een leemte bij stelselmatige vormen van psychisch geweld, zoals dwingende controle.[4]

Om deze leemte aan te pakken, is in juni 2026 het wetsvoorstel strafbaarstelling psychisch geweld in consultatie gebracht. Het wetsvoorstel gebruikt psychisch geweld als overkoepelende term. Binnen het wetsvoorstel staan twee verschillende vormen daarvan centraal: dwingende controle en psychische mishandeling. Deze begrippen moeten daarom niet als hetzelfde worden gezien. Voor dwingende controle introduceert het wetsvoorstel een zelfstandige strafbaarstelling in het nieuwe artikel 285aa Sr. Daarnaast wordt artikel 300 Sr aangepast, zodat duidelijk wordt dat ook opzettelijke benadeling van de geestelijke gezondheid onder mishandeling kan vallen. Psychische mishandeling en dwingende controle zijn daarmee twee verschillende strafrechtelijke routes binnen de bredere aanpak van psychisch geweld.[5]

Voor de vraag of het strafrecht eerder kan ingrijpen bij signalen die aan femicide voorafgaan, is vooral de zelfstandige strafbaarstelling van dwingende controle van belang. Het doel daarvan is om niet alleen naar afzonderlijke incidenten te kijken, maar het patroon van gedragingen als geheel strafrechtelijk te kunnen beoordelen.

Het wetsvoorstel probeert het patroonmatige karakter van dwingende controle rechtstreeks in de delictsomschrijving tot uitdrukking te brengen. Volgens het voorgestelde artikel 285aa Sr is strafbaar: degene die, met het oogmerk macht over een persoon uit te oefenen, die persoon stelselmatig vernedert, vrees aanjaagt, in diens vrijheid belemmert, misleidt of anderszins stelselmatig invloed op die persoon uitoefent.[6] Het gaat dus om de combinatie van de afzonderlijke gedragingen en de bedoeling die daarachter zat. Bij de beoordeling of er sprake is van dwingende controle kunnen verschillende gedragingen in samenhang worden bekeken. Denk bijvoorbeeld aan een partner die zijn vrouw voortdurend controleert, haar verbiedt bepaalde vrienden te zien, haar financieel afhankelijk maakt en haar regelmatig kleineert. Geen van deze gedragingen hoeft op zichzelf een ernstig strafbaar feit op te leveren. In samenhang kunnen zij echter wijzen op een patroon waarmee de verdachte macht over het slachtoffer probeert uit te oefenen. Juist die samenhang is kenmerkend voor dwingende controle.[7]

De zelfstandige strafbaarstelling kan een eerder strafrechtelijk aangrijpingspunt bieden. Het strafrecht hoeft niet noodzakelijk te wachten tot een afzonderlijke bedreiging, mishandeling of ander incident ernstig genoeg is om zelfstandig tot vervolging te kunnen leiden. Ook een patroon van gedragingen dat in samenhang wijst op het uitoefenen van macht over het slachtoffer kan onder de nieuwe strafbepaling vallen. Dat is relevant omdat dwingende controle een belangrijke rode vlag voor fataal partnergeweld vormt. De memorie van toelichting bij het wetsvoorstel benadrukt dat dwingende controle kan samengaan met ernstig geweld en uiteindelijk kan uitmonden in een levensdelict.[8] Door het patroon eerder strafrechtelijk te kunnen signaleren en aanpakken, ontstaat daarom een mogelijkheid om vóór verdere escalatie in te grijpen. Daarmee is echter niet gezegd dat een zelfstandige strafbaarstelling femicide kan voorkomen. Het strafrecht kan pas optreden wanneer voldoende feiten en omstandigheden bekend zijn om een strafbaar feit en de vereiste bestanddelen daarvan te bewijzen.

De voorgestelde strafbaarstelling kan het mogelijk maken om eerder strafrechtelijk in te grijpen, namelijk wanneer een stelselmatig patroon van macht en controle kan worden bewezen, en voordat dit escaleert tot ernstig of dodelijk geweld. Het huidige strafrecht biedt al mogelijkheden om afzonderlijke gedragingen die onderdeel zijn van dwingende controle aan te pakken. Tegelijkertijd sluit een incidentgerichte benadering niet altijd aan bij het patroonmatige karakter van dwingende controle. De voorgestelde zelfstandige strafbaarstelling probeert juist die leemte te vullen. Hierdoor kan het strafrecht het patroon van macht en controle eerder als zodanig aanpakken, zonder dat daarmee wordt gegarandeerd dat verdere escalatie of femicide wordt voorkomen.

[1] B. Dijksterhuis, 'Femicide: gevaar komt vaker van een (ex-)partner dan van een vreemde', uva.nl, 24 september 2025.

[2] Openbaar Ministerie, 'Nieuwe onderzoeksmethode bij rode vlag femicide al 78 keer ingezet', om.nl, 28 januari 2026.

[3] E. Gijselaar, A. Hendriks & M. Samadi, 'De strafbaarstelling van dwingende controle', NJB 2025/698, p. 977.

[4] E. Gijselaar, A. Hendriks & M. Samadi, 'De strafbaarstelling van dwingende controle', NJB 2025/698, p. 977-978.

[5] Memorie van Toelichting bij het wetsvoorstel strafbaarstelling psychisch geweld, p. 6.

[6] Memorie van Toelichting bij het wetsvoorstel strafbaarstelling psychisch geweld, p. 8-9.

[7] Memorie van Toelichting bij het wetsvoorstel strafbaarstelling psychisch geweld, p. 6-8.

[8] Memorie van Toelichting bij het wetsvoorstel strafbaarstelling psychisch geweld, p. 5.